Chemie valt in de prijzen

Chemie valt in de prijzen

Chemie valt in de prijzen

Nobelprijzen 2015 tonen belang van chemisch onderzoek voor onze gezondheid

Deze week was het in Stockholm twee keer prijs voor de chemie. Op maandag gaf het Nobelprijscomité de prijs voor de Geneeskunde aan wetenschappers die moleculen ontdekten om ziekten zoals malaria te bestrijden. Woensdag ging de prijs voor Scheikunde naar onderzoekers die vaststelden hoe cellen DNA repareren. Ze rafelden uiteen hoe chemie onze genetische informatie beschermt.

Mensenlevens gered

De natuur zit vol gevaar, maar kan ons ook te hulp schieten om dat gevaar te bestrijden. Chemici weten hoe. Zo zou je de achtergrond kunnen schetsen van de Nobelprijs voor Geneeskunde van dit jaar. Die werd toegekend op het gebied van de parasitaire ziekten. Dat zijn aandoeningen veroorzaakt door minuscule 'beestjes' in ons lichaam, die vaak met het blote oog niet te zien zijn. Zo kunnen bepaalde wormpjes tot blindheid leiden. Weer andere hebben elefantiase tot gevolg, een ziekte met enorme zwellingen in armen of benen. Ook malaria wordt veroorzaakt door een parasiet: plasmodium, een eencellige microbe. 

De drie Nobelprijswinnaars voor de Geneeskunde van dit jaar identificeerden moleculen om zulke ziekten te bestrijden. De Japanner Satoshi Omura ontdekte actieve stoffen in bacteriën en de Amerikaan William Campbell wist daaruit avermectine te isoleren. Varianten van dat molecuul bleken enorm effectief bij het behandelen van allerlei parasitaire ziekten en hebben sindsdien veel mensenlevens gered.

De derde winnaar is de Chinese Youyou Tu, die planten uit de Chinese traditionele geneeskunst onderzocht om er malaria mee te bestrijden. Uit de plant Artemisia annua isoleerde ze de actieve stof artemisinine. Ze toonde aan dat dit molecuul zowel bij mensen als dieren effectief is tegen de malariaparasiet. Dankzij artemisinine is de sterfte aan malaria sinds de jaren zestig aanzienlijk teruggelopen, met name onder kinderen.

Fundamentele biochemie

De Nobelprijswinnaars scheikunde van dit jaar wisten te ontrafelen hoe cellen in staat zijn de schade aan DNA te repareren. Dat is in essentie fundamenteel biochemisch onderzoek. Maar omdat beschadigd DNA verantwoordelijk is voor erfelijke ziektes, kanker en veroudering, levert hun kennis direct aanknopingspunten voor de ontwikkeling van geneesmiddelen en kankertherapieën. 

DNA kan beschadigen door UV-licht, sigarettenrook en andere invloeden van buitenaf. De Zweed Tomas Lindahl ontdekte dat ook zonder zulke bedreigingen in de cel vaak DNA-schade ontstaat. Je zou kunnen zeggen dat de chemie van het leven nogal foutgevoelig is. Dat we toch bestaan, is te danken aan een actieve hulpbrigade van eiwitten die voortdurend DNA-moleculen screenen en repareren, zodat onze genetische informatie intact blijft.

Behalve Tomas Lindahl brachten ook de Amerikaan Paul Medrich en de Turk Aziz Sancar in kaart hoe de eiwitbrigades daarbij te werk gaan. Inmiddels is een heel scala aan reparatiemechanismen bekend. Die kennis helpt allerlei aandoeningen beter te begrijpen. Zo blijkt dat bij een erfelijke vorm van darmkanker één van de reparatietechnieken niet goed werkt. Zulke moleculaire inzichten zijn van groot belang bij het ontwikkelen van behandelingen, aldus het Nobelprijscomité.

Uitleg bij Periodic Videos over DNA reparatie:

Beeld:
Nobelprijsmedaille en artemisinine-illustratie: Nobelprize.org
Illustratie DNA-reparatie: Wikimedia Commons, Tom Ellenberger, Washington University School of Medicine
 
 
 

 

Terug naar overzicht